Teamrollen: uzelf, rvc en rvb

Samenvatting

Wenselijke situatie

88 procent van de benchmarks is het duidelijk eens met de stelling dat hij of zij zelf de analyticusrol goed moet invullen. Bij de overige rollen zakken de percentages ruim onder de 50 procent.
94 procent van de benchmarks is het duidelijk eens met de stelling dat de rvc de analyticusrol goed moet invullen, 56 procent van de benchmarks vindt dat dit ook geldt voor de ambassadeursrol.
Alle benchmarks zijn het duidelijk eens met de stelling dat de rvb de aanvoerdersrol goed moet invullen, 94 procent van de benchmarks vindt dat dit ook geldt voor de visionairsrol, 88 procent voor de ambassadeursrol en 75 procent voor de analyticusrol.

Veranderwensen

Voor alle benchmarks samen is het veranderpercentage voor uzelf met 16 procent laag. De verbeterwensen voor de respondenten zelf betreffen met name de visionairsrol. Zeven benchmarks zijn van mening dat de invulling daarvan beter kan. Aan de andere kant zien we dat iedereen tevreden is over zijn/haar analytische kwaliteiten en, op één benchmark na, geldt die tevredenheid eigenlijk ook voor de aanvoerdersrol.

Voor alle benchmarks samen is het veranderpercentage voor rvc met 29 procent laag. De verbeterwensen voor de rvc vinden we ook hier met name bij de visionairsrol. Negen benchmarks zijn van mening dat de invulling daarvan beter kan. In tegenstelling tot bij ‘uzelf’ vinden we bij de ‘domme’ vragenstellersrol en de ambassadeursrol ook de nodige wensen tot verbetering.

Van de drie groepen (uzelf, rvc en rvb) is het veranderpercentage voor de rvb met 35 procent het hoogst. Er zijn relatief veel benchmarks met drie of vier verbeterwensen. En de meeste verbeterwensen concentreren zich ook hier rond de visionairsrol. Maar liefst dertien benchmarks zijn van mening dat de invulling daarvan beter kan.

Huidige situatie

Ten aanzien van uzelf is, in de huidige situatie, meer dan de helft van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van slechts één van de genoemde zes rollen: de rol van analyticus (94 procent). Voor de rol van mediator en de rol van ‘domme’ vragensteller scoort zelfs geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

Ten aanzien van de rvc is, in de huidige situatie, meer dan de helft van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van ook slechts één van de genoemde zes rollen: de rol van analyticus (63 procent). Voor de rol van mediator en de rol van ambassadeur scoort geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

De meeste instemming vinden we bij de invulling van de genoemde rollen door de rvb. Ten aanzien van de rvb is, in de huidige situatie, meer dan de helft procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van drie van de zes rollen:

• de rol van aanvoerder (81 procent);
• de rol van analyticus (50 procent); en
• de rol van ambassadeur (50 procent).

Voor de rol van mediator en de rol van ‘domme’ vragensteller scoort geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

Onderzoeksvraag

Dit onderdeel van het onderzoek geeft antwoord op de vraag in hoeverre de commissaris, het rvb-lid en secretaris van de rvc de genoemde rollen van toepassing vinden met betrekking tot zichzelf, zijn rvc en zijn rvb. Ook hier is deze vraag weer in de vorm van stellingen verpakt voor de huidige en de wenselijke situatie.

Bij deze vraag hebben we een 5-puntsschaal gebruikt met 1 = volstrekt oneens tot en met 5= volstrekt mee eens.

Teamrollen

In het onderzoek hanteren we de volgend rollen met bijbehorende omschrijvingen:

  • Analyticus: overziet complexe situaties, weet informatie op waarde te schatten en waar nodig te nuanceren.
  • Aanvoerder: neemt de leiding op zich, wil graag invloed uitoefenen en toont zich daadkrachtig.
  • Visionair: heeft een duidelijke visie en weet de horizon te verleggen.
  • Mediator: zorgt voor overeenstemming en geeft advies. Voorkomt polarisatie.
  • Ambassadeur: heeft een brede oriëntatie en een externe blik. Stelt zich steeds actief op de hoogte van wat er in en buiten de organisatie speelt, voorkomt kokervisie door informatie van buiten naar binnen te halen en draagt bij aan de beeldvorming van de organisatie in de buitenwereld.
  • ‘Domme-vragen’-steller: stelt basale vragen, die ervoor kunnen zorgen dat andere gezichtspunten worden ingenomen en die kunnen leiden tot verfrissende en praktische nieuwe benadering/oplossingen/inzichten.

4.1 Wenselijke situatie

.

Niet alle rollen even wenselijk voor rvc

Gewenste situatie basisprofiel

Voor de rvc zijn niet alle rollen even wenselijk. De analyticusrol staat op één. Ambassadeur en visionair vinden we op plaats twee en drie. ‘Domme’ vragensteller en aanvoerder volgen op op enige afstand. Mediator sluit de rij en is van de onderzochte rollen relatief de minst wenselijke.

Vergeleken met voorgaande jaren is de mediatorsrol flink gedaald qua wenselijkheid. De analyticusrol stond ook in 2014, 2015 en 2017 op één met scores ruim boven de 4.

Voor ‘uzelf’ analyticus bovenaan

Voor ‘uzelf’ staat de rol van analyticus eveneens op de eerste plaats. Op meer afstand dan bij de rvc gevolgd door die van ambassadeur, visionair en ‘domme’ vragensteller. Ook hier sluit de mediatorsrol de rij met een fors verschil met de analyticusrol (3.3 om 4.3).

Vergeleken met 2017 zijn vooral de mediatorsrol en de ‘domme’ vragenstellersrol achteruit gegaan qua wenselijkheid. De aanvoerdersrol zit qua wenselijkheid weer in de buurt van 2015 maar is een stuk lager dan in 2014 en 2017. De ambassadeursrol is in de tijd stabiel gebleven, maar als enige waarde in 2022 gestegen ten opzichte van 2017.

Voor rvb aanvoerder meest wenselijk

Binnen de rvb zijn de belangrijkste rollen weggelegd voor aanvoerder, visionair, analyticus en ambassadeur. Mediator volgt op enige afstand en ditmaal is het ‘domme’ vragensteller die we met een 3.4 onderaan vinden.

De onderlinge verhouding tussen deze rollen qua wenselijkheid is ten opzichte van 2015 niet substantieel veranderd. Wel zijn zowel de ‘domme’ vragenstellersrol als de ambassadeursrol met 0.4 punt gedaald ten opzichte van 2017.

Overall gemiddeld geeft de commissaris voor zichzelf op de onderscheiden rollen de laagste wenselijkheid en voor de rvb de hoogste. De rvc zit daartussen. Dat was in 2015 en 2017 ook het geval.

Andere benchmarks vergeleken met het basisprofiel

Weinig/geen grote verschillen met basisprofiel bij rvc

Het totaal aantal grote afwijkingen van het basisprofiel voor de rvc is 19 procent bij de bedrijfsbenchmarks en 7 procent bij de persoonsgebonden benchmarks. Zorg en de vrouwelijke commissaris zijn de enige benchmarks die drie keer afwijken. Bij de eerste zijn die alle drie negatief met als grootste verschil in opvatting de aanvoerdersrol. Voor de zorg is dat niet per se wenselijk om in de rvc te hebben. Ook de analyticusrol en de rol van ‘domme’ vragensteller waardeert men lager.

De vrouwelijke commissaris wijkt daarentegen drie keer positief af. Zowel de rol van aanvoerder als die van visionair en ‘domme’ vragensteller scoort hoger.

GB, MKB, VZ, AC, Jong, Merv, en de niet-commissarissen delen de opvattingen van het basisprofiel.

Voor ‘uzelf’ meer verschillen, vooral voor aanvoerdersrol

Voor ‘uzelf’ bedraagt het procentueel aantal grotere afwijkingen van het basisprofiel 31 procent bij de bedrijfsbenchmarks en 21 procent bij de persoonsgebonden benchmarks. De afwijkingen zijn daarmee wat talrijker dan bij de teamrollen bij de rvc. Zowel Corp als Zorg wijken beiden vier keer af. Beiden hechten meer waarde aan de mediatorsrol en minder aan de rol van analyticus en aanvoerder dan het basisprofiel.

Ook DIR wijkt vier keer af, waarvan drie keer positief. Dat betreft de rol van aanvoerder, mediator en ambassadeur. ‘Domme’ vragensteller is daarentegen lager gewaardeerd. DIR is het deels eens/deels oneens met die rol. Secr vindt dat de visionairsrol bij een ander moet liggen en geeft eerder de voorkeur aan de mediatorsrol.

De rol met de meeste afwijkingen is die van aanvoerder (3 keer positief en 5 keer negatief).

Cult, Jong, VR en Merv delen de mening van het basisprofiel.

Rol ‘domme’ vragensteller bij rvb leidt tot verschillende opvattingen

Voor de rvb is bij de bedrijfsbenchmarks het procentuele aantal afwijkingen 17 procent en bij de persoonsgebonden 26 procent. De meeste afwijkingen van het basisprofiel manifesteren zich bij de secretaris (vier keer positief). Merv wijkt drie keer af en de rest van de benchmarks maximaal één of twee keer. Opvallend is de relatief lage wenselijkheid die Cult toekent aan de analyticusrol.

De meeste afwijkingen betreffen de rol van ‘domme’ vragensteller (3 keer positief en 3 keer negatief).

GB, Zorg, VZ en Jong delen de mening van het basisprofiel.

4.2 Veranderwensen en huidige kwaliteit

.

Voor zichzelf vooral visionairsrol beter invullen

Verbeterwensen uzelf

De bedrijfsbenchmarks scoren een verbeterpercentage van 10 procent en de persoonsgebonden benchmarks 33 procent. Fam, Corp, OW, 1Tier, Jong en DIR en Secr vinden voor zichzelf dat met name de invulling van de visionairsrol beter kan. Daarmee is dit de rol die het breedst verbetering behoeft.In veel mindere mate, bij slechts 3 benchmarks, geldt die verbeterde invulling de ‘domme’ vragenstellersrol. Het gaat hier om Fam, Jong en Secr. Analyticus behoeft volgens de commissarissen en de niet-commissarissen geen verbetering. Bij aanvoerder is slechts één verbeterwens geventileerd. Merv geeft daar aan dat hij/zij daar wat minder van wil zijn.

Het totaal aantal verbeterwensen voor ‘uzelf’ komt op 16 procent. Dat bedroeg in 2017 17 procent, in 2015 13 procent en 33 procent in 2014. Opmerkelijk is verder dat in 2017 geen enkele benchmark vond dat bij zichzelf ten aanzien van de visionairsrol verbetering nodig was.

.

Visionairsrol moet ook bij rvc verbeteren. Verder ook ‘domme’ vragensteller en ambassadeur

Verbeterwensen rvc

De bedrijfsbenchmarks scoren een verbeterpercentage van 35 procent en de persoonsgebonden benchmarks 10 procent. Ook hier is de visionairsrol de rol met de meeste verbeterwensen. Zowel GB, MKB, Fam, Zorg, OW, Cult, 1Tier(urgent), Jong als VR vinden dat dit beter belegd moet zijn in de rvc. Ook bij de ‘domme’ vragenstellersrol en de ambassadeursrol wensen meerdere benchmarks verbetering. Respectievelijk zes en vijf van de zestien benchmarks geven aan dat dit beter moet. Zelfs bij de analyticus- en aanvoerdersrol vinden we twee benchmarks die verbetering wensen.

Zowel GB als OW hebben vier verbeterwensen, maar 1tier voert de lijst aan met vijf. Alleen de aanvoerdersrol is daar geen issue. Het basisprofiel, VZ, AC en DIR hebben geen enkele verbeterwens. De rest heeft er één, twee of drie. Opmerkelijk zijn de twee verbeterwensen van Merv. Dat zijn twee overkwalificaties. Deze benchmark vindt dat de rvc de aanvoerdersrol en de rol van ‘domme’ vragensteller wel wat minder mag uitoefenen.

In totaal is het verbeterpercentage met betrekking tot de rvc 21 procent. In 2017 was dat 21 procent, in 2015 was dat 38 procent en 56 procent in 2014.

.

Visionair en ‘domme’ vragensteller moeten beter bij rvb

Verbeterwensen rvb

De bedrijfsbenchmarks scoren een verbeterpercentage van 38 procent en de persoonsgebonden benchmarks 29 procent. Ook hier staat de visionairsrol ruim bovenaan de verbeterwensenlijst. Maar liefst dertien van de benchmarks vinden dat op dit moment niet voldoende geborgd door de rvb. Voor GB, Fam, OW en 1tier is dit zelfs urgent. DIR zelf heeft overigens geen verbeterwens. Op enige afstand heeft ook de ‘domme’ vragenstellersrol de nodige aanhang voor verbeteringen. Daar zijn zeven benchmarks het over eens. In iets mindere mate gaat dit ook op voor de ambassadeursrol met vijf benchmarks.

Er zijn relatief veel benchmarks met drie of vier verbeterwensen. Elk vier doet zich voor bij GB en 1tier en drie komt voor bij Fam, Cult, Jong, Merv en Secr.

In totaal bedraagt het verbeterpercentage voor de rvb 35 procent.Dat was in 2017 53 procent, 75 procent in 2015 en 73 procent in 2014. Een flinke daling ten aanzien van deze rollen dus.

Huidige situatie

Instemming uzelf: 21 procent van opties score ≥ 4.0

Ten aanzien van uzelf is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de volgende rol:

  • de rol van analyticus (94 procent van de benchmarks).

Voor de rol van mediator en de rol van ‘domme’ vragensteller scoort geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

In totaal heeft 21 procent van de opties een score ≥ 4.0. In de wenselijke situatie is dat 26 procent. Wanneer we de grens bij een score van 3.5 leggen, scoort in de huidige situatie 57 procent boven die grens tegen 77 procent in de wenselijke situatie.

Instemming rvc: 21 procent van opties ≥ 4.0

Ten aanzien van de rvc is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de volgende rol:

  • de rol van analyticus (63 procent van de benchmarks).

Voor de rol van mediator en de rol van ambassadeur scoort geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

In totaal heeft 21 procent van de opties een score ≥ 4.0. In de wenselijke situatie is dat 38 procent. Wanneer de grens bij een score van 3.5 wordt gelegd, scoort in de huidige situatie 74 procent boven die grens tegen 94 procent in de wenselijke situatie.

Instemming rvb: 33 procent van opties score ≥ 4.0

Ten aanzien van de rvb is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de volgende rollen:

  • de rol van aanvoerder (81 procent van de benchmarks);
  • de rol van analyticus (50 procent); en
  • de rol van ambassadeur (50 procent).

Voor de rol van mediator en de rol van ‘domme’ vragensteller scoort geen van de benchmarks boven een 4, ergo duidelijk mee eens.

In totaal heeft 33 procent van de opties een score ≥ 4.0. In de wenselijke situatie is dat 59 procent. Wanneer we de grens bij een score van 3.5 leggen, scoort in de huidige situatie 67 procent boven die grens tegen 91 procent in de wenselijke situatie.

 

Bij de niet-commissarissen wijkt Secr slechts één keer negatief af en DIR drie keer negatief en één keer positief. DIR is wat meer overtuigd dan het basisprofiel dat de organisatie een visie heeft hoe ze kan bijdragen aan een circulaire economie, maar is juist minder overtuigd dat de medewerkers bij de leveranciers een leefbaar inkomen hebben.

4.3 Enige bespiegelingen/vragen/kanttekeningen

Wie helpt organisaties de toekomst vorm te geven?

Het is vrij duidelijk waar het pijnpunt ligt in dit hoofdstuk. Dat is de rol van visionair. Zowel bij de respondent zelf, de rvc als de rvb is het deze rol die voor het grootste aantal verbeterwensen zorgt. Voor de volledigheid, dit is hoe wij die rol definiëren: hij/zij heeft een duidelijke visie en weet de horizon te verleggen. Dat men deze rol bij of de rvc of bij de rvb mist, geeft al te denken maar dat deze rol bij beide tegelijk wordt gemist is zorgwekkend. Wie gaat organisaties helpen de toekomst vorm te geven? Enerzijds verwacht men dat een rvc de directie af en toe uit de dagelijkse praktijk weet te trekken en anderzijds dat een directie een duidelijke visie heeft over waar de organisatie heen moet. Als alle bedrijfsbenchmarks aangeven, waarvan bij enkele urgent, dat de directie die gave onvoldoende beheerst, moet de rvc dan misschien niet eens in de spiegel kijken? Aan de ene kant bij het selectieproces wat tot de aanstelling van de rvb-leden heeft geleid en aan de andere kant ook het blijkbaar niet kunnen creëren van ruimte in de agenda om over zulke zaken te spreken. Of is men te druk met alle ‘verplichtingen’? Opmerkelijk is overigens dat de directie die rol bij de rvc wel in balans vindt.

Waarom is het belang van de aanwezigheid van de mediatorsrol zo gedaald bij het beursgenoteerde bedrijf?

Bij het beursgenoteerd bedrijf zien we dat zowel bij de commissaris zelf als bij de rvc als geheel de rol van mediator degene is die de laagste score krijgt in de wenselijke situatie. Bij de rvb is dit de één na laagste score. In vergelijking met de vorige onderzoeken zien we daarnaast ook dat de wenselijkheid voor deze rol dit jaar is gedaald, met name voor de respondent zelf en voor de rvc. Een aantal gedachten komt bij ons op. Ten eerste, is er misschien geen behoefte meer aan een mediator, omdat er al voldoende harmonie en begrip is binnen en tussen de diverse gremia? In de tweede plaats, er is helemaal geen behoefte aan mediatorschap. Er mag namelijk best meer wrijving ontstaan, want wrijving geeft glans. De tijd van pappen en nathouden ligt wat achter ons of moet dat worden. Een derde gedachte is dat men misschien meer zaken in de afzonderlijke commissies voorbereidt. Daarbij kan dan worden verondersteld dat daar de specifieke kennis, ervaring en inzichten voor de betrokken onderwerpen goed zijn vertegenwoordigd. Voorstellen van de afzonderlijke commissies worden dan relatief snel aangenomen. In de voltallige rvc’s is dan meer ruimte om nadrukkelijker prioriteiten aan te brengen in de te bespreken onderwerpen. En wellicht spelen deze onderwerpen zich op een hoger aggregatieniveau af, waardoor men minder concrete besluiten hoeft te nemen. Blijkbaar is het volgens de respondent ook geen probleem want de mediatorsrol is zowel bij de respondent zelf, de rvc en/of de rvb geen verbeterwens.

Wil de commissaris zelf veranderen of moeten de anderen dat vooral doen?

De respondenten hebben voor zichzelf de minste verbeterwensen. Het verbeterpercentage wat betreft alle rollen en benchmarks is daar zestien procent. Datzelfde percentage is voor de rvc 29 procent en voor de rvb 35 procent. Kortom, als er wat moet veranderen dan liever bij de ander dan bij zichzelf. Dat roept de vragen op hoe goed men elkaar en zichzelf kent? Er is daarbij een aantal benchmarks dat bij dit verschil de boventoon voert. De commissaris bij een groot niet-beursgenoteerd bedrijf heeft geen verbeterwens voor zichzelf, maar vindt dat de rvc als geheel een betere invulling van de visionairs-, mediators-, ambassadeurs- en ‘domme’ vragenstellersrol wel kan gebruiken. Voor de culturele instelling geldt hetzelfde alleen is daar de mediatorsrol bij de rvc als geheel geen issue. Bij het onderwijs ziet de commissaris voor zichzelf een verbeterwens bij de visionairsrol en bij de mediatorsrol, maar bij de laatste in die zin dat die wel iets minder mag. Daar staat tegenover dat voor de rvc als geheel de invulling van analyticus, aanvoerder, visionair en mediator(!) beter kan. Een laatste opmerkelijke benchmark in dit kader is die van de 1tier board; die voor zichzelf alleen een verbeterwens bij de visionairsrol ziet en voor de niet-uitvoerende bestuurders om zich heen een betere invulling wenst van de analyticus’-, visionairs-, mediators-, ambassadeurs- én ‘domme’-vragenstellersrol. Hoe gaat de commissaris borgen dat de verbeteringen die hij/zij wenst voor de rvc voor elkaar komen? Is de commissaris zelf bereid te veranderen of moeten de anderen dat vooral doen? Misschien is het zinvol om bij de evaluatie van het functioneren van de rvc nadrukkelijk ook persoonlijke dimensies mee te nemen?

Wordt ‘domme-vragensteller’ niet wat ondergewaardeerd?

Bij de verschillende gremia zien we de nodige verbeterwensen voor de rol van de ‘domme-vragen­steller’. We zien dit evenwel niet vertaald in een hogere wenselijkheid van de aanwezigheid van deze rol. Dit in tegenstelling tot die van visionair. Dit verbaast ons wat.

Als iemand, zeg vier jaar geleden, geopperd zou hebben om als bedrijf/organisatie eens een scenario uit te werken voor de situatie dat er geen schoon drinkwater, elektriciteit of betrouwbaar internet beschikbaar is, welke reacties zou die persoon dan hebben gekregen van zijn collega commissarissen en bestuurders? Was dat destijds een ‘domme’ vraag of was dat de vraag van een visionair? Waren er toen in het publieke domein al signalen dat een dergelijk probleem zich voor zou kunnen doen? Wij denken van wel, maar wie zijn wij? Zijn er vandaag ook signalen op deze gebieden of andere signalen? En hoe gaan we daarmee om? Denk eens aan de schuldenproblematiek van huishoudens. Denk eens aan oorlogen, epidemieën, overstromingen en andere onevenwichtigheden op allerlei gebieden. En beperk de gedachten dan absoluut niet tot Nederland en ook niet tot de huidige generatie(s). Zijn er bij de genoemde gebeurtenissen en situaties geen voorbeelden waarover wij toch wat serieuzer na moeten gaan denken? Of willen we ook hier straks weer constateren dat we het paard achter de wagen hebben gespannen? Maken wij ons ervan af met: maar je kunt niet alles uitgebreid bekijken? Meestal mondt dat dan uit in niets bekijken. Zou de rol van de ‘domme’ vragensteller hier niet een waardevolle aanvulling kunnen zijn op de visionairsrol? En als men eens eerlijk bij zichzelf te raden gaat, moeten we dan misschien constateren dat menigeen bij de visionairsrol eigenlijk de waarzegger voor ogen heeft die in de glazen bol kijkt? L’histoire se répète, n’est-ce pas?