Samenvatting
Wenselijke situatie
Alle benchmarks vinden het wenselijk dat helikopterview, strategisch inzicht, kritisch doorvragen, evenwichtig en kunnen luisteren goed vertegenwoordigd moeten zijn in de rvc. Voor iets minder benchmarks geldt dat ook voor teamspeler (73 procent van de benchmarks) en rechte rug (53 procent).
Alle benchmarks vinden het wenselijk dat helikopterview, strategisch inzicht, evenwichtig en communicator goed vertegenwoordigd moeten zijn in de rvb. Voor iets minder benchmarks geldt dat ook voor ondernemer (94 procent van de benchmarks), rechte rug (94 procent) en kritisch doorvragen (82 procent). Teamspeler, kunnen luisteren, creativiteit/onconventionele attitude, onderbuikgevoel/intuïtie (alle 71 procent) zijn voor een meerderheid van de benchmarks ook wenselijk.
Veranderwensen
Voor alle benchmarks samen is het veranderpercentage voor de rvc met 21 procent laag. De verbeterwensen voor de rvc betreffen met name de creativiteit/onconventionele attitude. Elf benchmarks zijn van mening dat de invulling daarvan beter kan. Ook ‘ondernemer’ kan volgens acht benchmarks beter. Aan de andere kant zien we dat iedereen tevreden is over de aanwezigheid van de helikopterview, over de aanwezigheid van strategisch inzicht en over het evenwichtig zijn.
Voor alle benchmarks samen is het veranderpercentage voor de rvb met 26 procent ook laag. De verbeterwensen voor de rvc vinden we ook hier met name bij de creativiteit/onconventionele attitude, met 13 benchmarks. In tegenstelling tot de rvc zelf vinden elf benchmarks dat de rvb niet evenwichtig is. Helikopterview, rechte rug en onderbuikgevoel zijn daarentegen voor niemand een veranderwens.
Huidige situatie
Ten aanzien van rvc is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de meeste competenties/eigenschappen. Alleen de aanwezigheid van ondernemer, creativiteit en onderbuikgevoel scoort daar ruim onder.
Ten aanzien van de rvb is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de volgende competenties/eigenschappen:
• Helikopterview (100 procent)
• Strategisch inzicht (94 procent)
• Rechte rug (82 procent)
• Communicator (76 procent)
• Ondernemer (59 procent)
• Kritisch doorvragen (53 procent)
• Onderbuikgevoel/intuïtie (53 procent)
Onderzoeksvraag
Dit onderdeel van het onderzoek geeft antwoord op de vraag in hoeverre de respondent de genoemde competenties/eigenschappen van toepassing vindt met betrekking tot zijn rvc en zijn rvb. In 2019 en 2016 is dit onderwerp ook voorgelegd.
Bij deze vraag hebben we een 5-puntsschaal gebruikt met 1 = volstrekt oneens tot en met 5 = volstrekt mee eens.
4.1 Wenselijke situatie
rvc
Strategisch inzicht, kunnen luisteren en helikopterview bovenaan
Gewenste situatie basisprofiel
Voor de rvc als geheel geeft het basisprofiel gemiddeld de kwalificatie duidelijk mee eens (4.1). Strategisch inzicht, helikopterview, kunnen luisteren, evenwichtig, kritisch doorvragen, teamspeler en creativiteit/onconventionele attitude zijn alle belangrijk.
Min of meer mee eens scoren de overige vier eigenschappen: rechte rug, ondernemer, onderbuikgevoel/intuïtie en communicator.
Draagvlak: hoe breed delen de benchmarks de wenselijkheid?
Overall valt 71 procent van de onderwerpen in de klasse duidelijk mee eens of hoger
De procentueel meest gedeelde opvattingen voor de rvc (score ≥ 4.0) door de benchmarks zijn:
- Helikopterview (100 procent);
- Strategisch inzicht (100 procent)
- Kritisch doorvragen (100 procent)
- Evenwichtig (100 procent)
- Kunnen luisteren (100 procent)
- Teamspeler (73 procent)
- Rechte rug (53 procent)
Andere benchmarks vergeleken met het basisprofiel
Weinig/geen grote verschillen met basisprofiel bij rvc
Het totaal aantal grote afwijkingen van het basisprofiel voor de rvc is 19 procent bij de bedrijfsbenchmarks en slechts 4 procent bij de persoonsgebonden benchmarks. Enige relevante materiële verschillen zijn dat GB, MKB en ONP ‘communicator’ wenselijker vinden dan het basisprofiel (duidelijk mee eens in plaats van min of meer mee eens). MKB en ONP delen die mening als het gaat over ‘ondernemer’. MKB en Corp als het gaat over onderbuikgevoel/intuïtie. ONP zit wel een stuk lager, maar nog wel in de klasse min of meer mee eens als het gaat over het aanwezig zijn van creativiteit in de rvc.
Bij de persoonsgebonden benchmarks wijkt alleen Jong materieel en relevant af. Het gaat hierbij om ‘ondernemer’, waaraan Jong meer hecht dan het basisprofiel.
rvb
Nagenoeg elke eigenschap gewenst in rvb
Nadruk op strategisch inzicht en ondernemer
Gewenste situatie basisprofiel
Het basisprofiel is het er in de wenselijke situatie gemiddeld duidelijk mee eens (4.3) dat de rvb als geheel over de hele set eigenschappen moet beschikken. Voor bijna elke competentie is de score ≥ 4.0. Alleen kunnen luisteren zit er met 3.9 net onder. Voor strategisch inzicht, ondernemer en helikopterview geldt dat het basisprofiel het er volstrekt mee eens is, dat deze eigenschap in de rvb vertegenwoordigd moet zijn.
Draagvlak: hoe breed delen de benchmarks de tevredenheid?
Overall valt 87 procent van de onderwerpen in de klasse ‘duidelijk mee eens’ of hoger
De procentueel meest gedeelde opvattingen voor de rvb (score ≥ 4.0) door de benchmarks zijn:
- Helikopterview (100 procent)
- Strategisch inzicht (100 procent)
- Evenwichtig (100 procent)
- Communicator (100 procent)
- Ondernemer (94 procent)
- Rechte rug (94 procent)
- Kritisch doorvragen (82 procent)
- Teamspeler, kunnen luisteren, creativiteit/onconventionele attitude, onderbuikgevoel/intuïtie (alle 71 procent)
Andere benchmarks vergeleken met het basisprofiel
Weinig/geen grote verschillen met basisprofiel bij rvb
Voor de rvb is bij de bedrijfsbenchmarks het procentuele aantal afwijkingen 16 procent en bij de persoonsgebonden benchmarks 6 procent. De afwijkingen van het basisprofiel bij de bedrijfsbenchmarks zijn of niet materieel (zelfde klasse) of niet relevant (bijna zelfde klasse of volstrekt mee eens in plaats van duidelijk mee eens). Bij de persoonsgebonden benchmarks zien we dat zowel de VZ, VVZ en IA een klasse lager qua instemming zitten als het gaat over creativiteit/onconventionele attitude bij de rvb.
4.2 Veranderwensen en huidige situatie
.
Creativiteit en ondernemer moeten bij rvc verbeteren
Verbeterwensen rvc
De bedrijfsbenchmarks scoren een verbeterpercentage van 12 procent en de persoonsgebonden benchmarks 23 procent. Creativiteit/onconventionele attitude is de eigenschap met de meeste verbeterwensen. Zowel bapr, GB, MKB, Corp, Zorg, OW, AC, Jong, VR, Merv als DIR vinden dat dit beter belegd moet zijn in de rvc. Voor DIR is het zelfs urgent. Op plaats twee vinden we ‘ondernemer’. Dat moet volgens acht benchmarks beter. Op enige afstand volgen teamspeler met vijf veranderwensen en kritisch doorvragen met vier verbeterwensen. Bij teamspeler zijn alle vijf veranderwensen overkwalificaties. Dat betekent dat het juist wat minder mag.
Niemand heeft een veranderwens bij helikopterview, strategisch inzicht en evenwichtig.
Er is één benchmark met vier verbeterwensen en dat is Jong. Er zijn zes benchmarks met drie verbeterwensen: bapr, Zorg, VR, Merv, rvbEL en DIR.
Fam en ONP zijn de enige benchmarks zonder verbeterwens voor de rvc.
In totaal is het verbeterpercentage met betrekking tot de rvc 21 procent. In 2019 was dat 17 procent.
.
Creativiteit en evenwichtig moeten beter bij rvb
Verbeterwensen rvb
De bedrijfsbenchmarks scoren een verbeterpercentage van 25 procent en de persoonsgebonden benchmarks 26 procent. Ook hier staat de creativiteit/onconventionele attitude ruim bovenaan de verbeterwensenlijst. Maar liefst dertien van de benchmarks vinden dat op dit moment niet voldoende geborgd is in de rvb. Voor VZ, VVZ en IA is dit zelfs urgent. Ook voor DIR zelf is dit urgent. Op een goede tweede plek met elf benchmarks zien we ‘evenwichtig’ staan.
Daarnaast zijn ‘kunnen luisteren’ en ‘communicator’ bij respectievelijk vijf en vier benchmarks een verbeterwens.
Er zijn drie benchmarks met vijf verbeterwensen: GB, VVZ en DIR. OW heeft er vier. Fam, Zorg, ONP, VZ, Merv en IA hebben er elk drie. Corp is de enige benchmark zonder veranderwensen.
In totaal bedraagt het verbeterpercentage voor de rvb 26 procent. Dat was in 2019 49 procent.
Huidige situatie
Instemming rvc: 67 procent van opties score ≥ 4.0
Ten aanzien van de rvc is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de meeste competenties/eigenschappen. Alleen de aanwezigheid van ondernemer, creativiteit en onderbuikgevoel scoort daar ruim onder.
In totaal heeft 67 procent van de opties een score ≥ 4.0. In de wenselijke situatie is dat 71 procent. Wanneer we de grens bij een score van 3.5 leggen, scoort in de huidige situatie 88 procent boven die grens tegen 100 procent in de wenselijke situatie.
Instemming rvb: 55 procent van opties ≥ 4.0
Ten aanzien van de rvb is, in de huidige situatie, meer dan 50 procent van de benchmarks, waaronder het basisprofiel, het minimaal duidelijk eens met de aanwezigheid van de volgende competenties/eigenschappen:
• Helikopterview (100 procent)
• Strategisch inzicht (94 procent)
• Rechte rug (82 procent)
• Communicator (76 procent)
• Ondernemer (59 procent)
• Kritisch doorvragen (53 procent)
• Onderbuikgevoel/intuïtie (53 procent)
In totaal heeft 55 procent van de opties een score ≥ 4.0. In de wenselijke situatie is dat 87 procent. Wanneer we de grens bij een score van 3.5 leggen, scoort in de huidige situatie 95 procent boven die grens tegen 100 procent in de wenselijke situatie.
Historische vergelijking rvc
Er zijn amper grote verschillen in de wenselijke situatie. Alleen ‘rechte rug’ is gezakt ten opzichte van 2019 en ten opzichte van het langjarig gemiddelde. In de huidige situatie is ‘teamspeler’ dit jaar hoog gewaardeerd: het hoogst van alle jaren dat we deze eigenschap hebben voorgelegd, ook hoger dan in 2019 en dan het langjarig gemiddelde.
Historische vergelijking rvb
Er zijn ook amper grote verschillen in de wenselijke situatie ten aanzien van de rvb. Alleen ‘teamspeler’ is gezakt ten opzichte van 2019. In de huidige situatie zijn de nodige grote verschillen te vinden. De aanwezigheid van helikopterview, kritisch doorvragen, communicator, strategisch inzicht en ondernemer bij de rvb ligt een stuk hoger dan in 2019.
4.3 Enige bespiegelingen/vragen/kanttekeningen
Zijn rvc en rvb afgestompt door wet- en regelgeving?
Het is vrij duidelijk waar het pijnpunt ligt in dit hoofdstuk. Dat is creativiteit/onconventionele attitude. Zowel bij de rvc als de rvb is het deze eigenschap die voor het grootste aantal verbeterwensen zorgt. Vorig jaar bij de teamrollen was dat de visionairsrol. Ook daar werd het door sommige benchmarks bij zowel de rvc als bij de rvb als een lacune gezien. We vragen ons af of beide resultaten, die van dit jaar en vorig jaar, te relateren zijn aan de druk op de rvc-agenda. Zijn rvc en rvb afgestompt geraakt door wet- en regelgeving? Is hierdoor onvoldoende ruimte om het creatieve stuk van het brein aan te spreken tijdens de vergadering? Of wordt er te weinig tijd genomen voor een benen-op-tafelmoment? Het kan natuurlijk ook gewoon zijn dat de commissaris te weinig verrassende invalshoeken hoort aan tafel. Of dat nu van collega-commissarissen komt of van de rvb. Hoe dat gemis op te lossen? Misschien zou een verfrissende blik op het selectieproces kunnen helpen, waarbij men wat meer kijkt naar karaktereigenschappen? Of ruimte creëren voor een freeformat waarbij eenieders aanwezige creativiteit aangespoord kan worden?
Is de rvb (mentaal) wel voldoende in balans?
In ons onderzoek van 2019 waren ‘communicator’ en ‘kritisch doorvragen’ de eigenschappen bij de rvb met de meeste verbeterwensen, beide bij vijftien benchmarks. Communicator kan volgens vier benchmarks ook anno 2023 nog beter en tegelijkertijd is kritisch doorvragen nog maar bij twee benchmarks een verbeterwens. In 2023 maken commissarissen zich vooral zorgen over het ‘evenwichtig’ zijn van de rvb. Behalve de minder ervaren commissaris hebben verder alle commissarissenbenchmarks daar verbeterwensen. En ook de internal auditor en de rvb zelf zien dat het beter kan en/of moet. De vraag is hoe dat komt en de vervolgvraag is wat de rvc er zelf aan kan doen? De Covid-periode kan hier een dubbele rol in hebben gespeeld. Enerzijds doordat het een crisissituatie was en anderzijds betrof het een periode waarin de ruimte ontstond wat meer persoonlijke vragen te stellen. Sindsdien is de complexiteit van het leiden van een organisatie niet afgenomen. Het is daarom niet vreemd te veronderstellen dat het toch al gevulde bordje van de rvb nog wat verder is gevuld. Het is goed dat de commissaris constateert dat de rvb het wat moeilijker heeft. Maar de vraag is of men het ook deelt met de collega’s zodat er misschien iets aan gedaan kan worden? Op zijn minst bespreekbaar maken?
Ziet hele rvc communicatieprobleem rvb of alleen de voorzitter en vicevoorzitter?
Een opmerkelijk resultaat treffen we aan bij de eigenschap ‘communicator’ bij de rvb. Daar zijn bij de meeste commissarissenbenchmarks geen verbeterwensen te zien. Behalve bij de voorzitter van de rvc en de vicevoorzitter van de rvc. Deze twee benchmarks geven ook nog eens de laagste score bij de commissarissenbenchmarks in de huidige situatie. Terwijl dit toch ook de personen zijn die, in zijn algemeenheid, het meeste contact onderhouden met de rvb. Zeker de voorzitter van de rvc. Hoe kan het dan dat de andere commissarissen minder problemen ervaren met deze eigenschap dan de voorzitter en de vicevoorzitter? Is het iets dat de voorzitter wel eens heeft gedeeld met de rest van de rvc? Valt het de voorzitter alleen op tijdens de één-op-één gesprekken met bijvoorbeeld de ceo. Of valt het juist op tijdens de rvc-vergadering?
Heeft toegenomen aandacht werkgeversrol geleidt tot een betere kennis bij de rvc van de rvb?
We zien dat bij de rvc het veranderpercentage min of meer hetzelfde is gebleven als in 2019, 17 procent toen en 21 procent nu. Dat geldt niet voor het veranderpercentage bij de rvb. Dat was in 2019 45 procent en is nu 26 procent. Dat is een flinke afname! We kunnen ons goed voorstellen dat de toegenomen aandacht voor de werkgeversrol hier een flinke bijdrage aan geleverd heeft. In het hoofdstuk Deel werkgeversrol is ook sprake van slechts één veranderwens bij de stellingen over het kennen van de ervaring en vaardigheden van de rvb door de rvc. Dat zou aan kunnen geven dat rvc’s voorheen hun rvb minder goed kenden, een minder goede keuze maakten bij de aanstelling van de rvb en dat er misschien ook sprake was van een andere relatie en andere gesprekken tussen rvc en rvb.
Is het te gezellig in de rvc?
Na ‘creativiteit/onconventionele attitude’ en ‘ondernemer’ staat de eigenschap ‘teamspeler’ op de derde plaats wat betreft aantal veranderwensen bij de rvc. Maar niet zoals de twee eerste eigenschappen als zijnde dat er meer van gewenst wordt. Nee, bij vijf benchmarks is sprake van het tegenovergestelde, het mag wel een tandje minder. Bij de bedrijfsbenchmarks gaat het om het beursgenoteerde bedrijf en de zorg- en welzijnsector. Bij de persoonsgebonden benchmarks om de voorzitter van de rvc, de jongere commissaris en de commissaris die elders in een rvb zit. Zijn zij van mening dat het te gezellig wordt in de rvc? Dat er te veel aandacht wordt besteedt aan het zijn van een team als rvc? Het lijkt volgens deze vijf in elk geval niet ten koste te gaan van het kritisch doorvragen. Daar hebben ze geen verbeterwens.